Le Grand Macabre

Een bezoek aan Wenen kan niet zonder een bezoek aan de opera. Ik zag er Le Grand Macabre; een groteske, absurdistische meditatie over de dood, de apocalyps en menselijke dwaasheid. Ligeti's anti-anti opera uit de jaren 1970 is, in ieder geval qua thematiek, in 2026 moeiteloos actueel.

© Stephan Brueckler

Enkele dagen voor mijn bezoek aan de opera in Wenen arriveerde dirigent Zubin Mehta in een door paarden getrokken rijtuig bij de Wiener Musikverein waar hij een concert zou geven. In Wenen hecht men meer dan elders aan decorum: men gaat in stijl naar de opera of naar een concert. Voor mijn eigen bezoek Le Grand Macabre droeg ik een versleten spijkerbroek met loszittende naden; het gevolg van een stadswandeling die langer duurde dan gepland, waardoor ik niet meer terug kon naar mijn verblijf om me om te kleden. Het viel misschien wat uit de toon, ik liep niet helemaal op mijn gemak rond in de Weense Staatsopera, maar de afwijking van de norm voelde wel passend bij Le Grand Macabre: Ligeti's zelfverklaarde 'anti-anti-opera'.

​Er is een moment in Le Grand Macabre waarop alles eindelijk op zijn plaats lijkt te vallen: het instrumentale intermezzo tussen de derde en vierde scène. Hier smelten de groteske humor, de klankcollages en de gefragmenteerde dramaturgie plotseling samen tot iets helders. In die passage herkent men György Ligeti als de componist wiens muziek zo vaak in films is gebruikt – in staat om een enorm, existentieel onbehagen op te roepen. Het is ook het moment dat onthult wat deze opera volgens de maker werkelijk is: geen komedie, maar een diep verontrustende tragedie.

Het is een opvallende vaststelling, want voor een groot deel lijkt Le Grand Macabre er juist op uit te zijn om echte diepgang uit de weg te gaan. Ligeti's enige opera - een groteske, absurdistische meditatie over de dood, de apocalyps en menselijke dwaasheid, losjes geïnspireerd op het toneelstuk La balade du grand macabre van Michel de Ghelderode - is een werk dat in 1978 in première ging. Het verzet zich tegen operaconventies en parodieert deze waardoor het publiek vaak in het ongewisse blijft  over wat ironisch en oprecht is en heen en weer wordt geslingerd tussen uitersten.​

© Michael Poehn

​Ligeti wil een wereld creëren die buitensporig en lachwekkend is, maar de lach blijkt ongrijpbaar. Het beroemde gebruik van claxons in de ouverture begint bijvoorbeeld als een provocerend gebaar, maar gaat al snel vervelen. Evenzo gaat de clownerie rond prins Go-Go verder dan het punt waarop het grappig is, het wordt in plaats daarvan snel irritant. Wat zou kunnen werken als een korte absurdistische inval, wordt geforceerd wanneer het wordt uitgerekt. Ligeti’s humor lijkt vaak op een soort avant-gardecabaret dat de tand des tijds niet helemaal heeft doorstaan. (Ik had een soortgelijk gevoel bij enkele van de ‘gimmickachtige’ passages uit Stockhausens Licht-cyclus een paar jaar geleden op het Holland Festival in Amsterdam; scènes met platte, puberale humor binnen een geheel van groots theater en verfijnde muziek.)

Een opera met groteske humor en apocalyptische thema's. Gezien de huidige stand van zaken in de wereld lijkt het voor de hand te liggen waarom de Weense Staatsopera Le Grand Macabre opnieuw op de planken brengt na de première van deze productie in 2023. En daar we in Wenen zijn wordt de opera, heel toepasselijk, door regisseur Jan Lauwers in een operette-achtige setting geplaatst. Visueel oogverblindend, met een decor en kostuums die zowel het groteske als het grillige oproepen en een wereld uitbeelden die op de rand van de apocalyps staat maar te zeer in haar ondeugden is verzonken om dat op te merken. Ligeti’s eigen biografie – getekend door de tragedie van de Holocaust, waarin een groot deel van zijn familie omkwam – suggereert een componist die dwingende verhalen heeft te vertellen. Maar of hij hier slaagt als verteller, blijft, althans voor mij, een open vraag. Men voelt een diepgaand besef van sterfelijkheid en absurditeit, een behoefte om catastrofe niet plechtig maar met satire te verwerken. Daarbij maakt Ligeti veelvuldig gebruik van ironie. Mensen lachen, maar ze zijn niet gelukkig. Mensen vertellen een grap, maar ze zijn niet grappig. Hier ontdoet ironie de satire van haar verschillende lagen, wat vragen oproept over de manier waarop Ligeti er gebruik van maakt. In plaats van het scheppen van een fascinerende ambiguiteit wordt wat complex is slechts banaal.

© Stephan Brueckler

​Ambiguiteit kan fascinerend zijn. Zij kan, door ruimte te laten in het interpretatiespectrum, een veelvoud aan betekenissen tegelijkertijd een plaats geven waardoor een werk aan diepte wint. Maar dat is niet mijn ervaring met Le Grand Macabre. De alles platslaande ironie maakt ons, het publiek, tot mensen die door de Joker worden gegijzeld, wachtend tot Batman ons komt redden. Het is alsof de opera zich niet volledig durft te committeren aan zijn eigen emotionele kern. In de programmatoelichting trekt dirigent Pablo Heras-Casado een vergelijking met Wozzeck en Die Soldaten. Vooral de vergelijking met Bernd Alois Zimmermann's Die Soldaten is hier leerzaam: Zimmermann maakt ook gebruik van fragmentatie en complexiteit, maar zijn werk bereikt een overweldigende theatrale eenheid, een indrukwekkende visie op de menselijke ervaring. Bij Le Grand Macabre smelten zijn talrijke ideeën - zowel muzikaal als conceptueel - daarentegen niet samen tot gefocust drama.

Muzikaal was de avond een overtuigend bewijs van Ligeti’s status. Zijn partituur, rijk aan detail en zeer gelaagd, kwam met opmerkelijke helderheid de orkestbak uit. Onder leiding van Pablo Heras-Casado werden complexe texturen nooit opaque; ze glinsterden van finesse waardoor Ligeti’s klankweefsel zich ten volle aan het oor kon ontvouwen.

© Michael Poehn

​Op het podium waren de uitdagingen voor de cast echter onmiskenbaar. Ligeti vraagt van zangers niet alleen vocale onverschrokkenheid maar ook indrukwekkende acteerprestaties. De vocale partituur staat bekend als uiterst moeilijk - vol extreme sprongen en ritmische complexiteit - maar blijft qua expressie vaak merkwaardig afstandelijk. Om deze kloof te overbruggen moeten zangers zich fysiek extra inspannen wat de worsteling met het toch al veeleisende materiaal alleen maar vergroot. Het ontbrak de zangers niet aan theatraal uitdrukkingsvermogen maar hoewel de vocale acrobatiek misschien indrukwekkend was, overschaduwde deze vaak oprechte emoties.

Uiteindelijk blijft Le Grand Macabre een opera met een paar serieuze vraagtekens. Ik zag een opera waarvan de uitvoering, zowel muzikaal als theatraal, zo goed was als hij redelijkerwijs kon zijn - de vraagtekens betreffen de opera zelf. Het is een opera die haar eigen importantie benadrukt, terwijl ze die tegelijkertijd om de haverklap ondermijnt. Je raakt ervan onder de indruk, deelt in de opwinding, maar blijft uiteindelijk toch niet helemaal overtuigd achter. Ligeti’s ‘anti-anti-opera’ biedt momenten van onmiskenbare schittering, maar het slaagt er niet in zijn extremen met elkaar te verbinden, waardoor het uiteindelijk geen bevredigend geheel vormt..

​Een dag later zag ik Die Verkaufte Braut van Bedřich Smetana. Een opera uit 1866 die in 1897 door de toenmalige maestro van de Wiener Staatsoper, Gustav Mahler, bij het Weense publiek werd geïntroduceerd. Een opera met toegankelijke, vermakelijke muziek en een verhaal waar ik even mijn tolerantie voor moest vinden. Het gebeurt natuurlijk wel vaker bij opera dat de kwaliteit van de muziek van een betere kwaliteit is dan het libretto. Dat vond in dit geval ook de librettist, Karel Sabina, die een bescheiden operette voor ogen stond en later verklaarde dat als hij wist dat Smetana er een grootschalige, ambitieuze opera van zou maken hij een beter libretto had geschreven. Hier geen vraagtekens na afloop. Dit was een degelijke opera waarin alles, de muziek, de zang en het redelijke knullige verhaal, allemaal op zijn voorspelbare plek viel. Dat was ook een beetje mijn probleem ermee. 

Het geheel liet me betrekkelijk koud, het intrigeerde niet, en dat lag niet aan de uitvoering van orkest of cast - misschien was ik er gewoon niet voor in de stemming. Dan toch liever het onbegrip en de irritatie van de dag ervoor. Díé ervaring voedde me en daagde me uit. Wat intrigeert, om wat voor redenen dan ook, vormt me en mengt niet zelden, in de tijd daarna, op vaak onvoorspelbare wijze met de dagelijkse gang van zaken. Als een extra akte van een voorstelling die buiten het theater verder gaat.  

LE GRAND MACABRE - György Ligeti / Wiener Staatsopera, 25 maart 2026

Nekrotzar: Georg Nigl
Chef der Gepopo / Venus: Sarah Aristidou
Fürst Go-Go: Xavier Sabata
Amanda: Maria Nazarova
Amando: Isabel Signoret
Astradamors: Wolfgang Bankl
Mescalina: Marina Prudenskaya
Piet vom Fass: Gerhard Siegel
Weißer Minister: Daniel Jenz
Schwarzer Minister: Hans Peter Kammerer
Ruffiack: Andrei Maksimov
Schobiack: Alex Ilvakhin
Schabernack: Dohoon Lee

Dirigent: Pablo Heras-Casado
Regie en toneelbeeld: Jan Lauwers
Kostuums: Lot Lemm

---

- Wouter de Moor